Madrid, 1800’lü yılların ikinci yarısında bir kömür madeni şehri olarak kurulmuş. Kömür işi o kadar büyümüş ki bir zamanlar nüfusu Albuquerque’nin nüfusundan bile yüksekmiş. O dönem maden işçileri ve aileleri her sene Noel zamanı şehri ışıklarla donatır, mücevher gibi ışıl ışıl yaparlarmış. Bazı uçakların yolcularına ışıkları göstermek için gece uçuşlarında rota değişitrdiğini söyleyenler de yok değil.  O günleri anmak için şehrin yeni sahipleri her sene “Christmas Parade” düzenlemeye devam ediyorlar.

Kömür madeni sayesinde parlak bir dönem geçiren Madrid’in yıldızı doğal gaz kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte sönmeye başlamış. 1954’te maden şirketlerinin kapanması ile birlikte yöre halkının çoğu da başka şehirlere göç etmiş. Eşyalarını bile bırakarak şehri terk ettikleri için de Madrid hayalet şehir olarak anılmaya başlanmış. Kasabanın tamamı bir ara satışa bile çıkarılmış, alan olmamış. 1970’lerin başında sanatçıların kasabadaki evleri kiralamaya başlamasıyla birlikte kasaba tekrar canlanmaya başlamış. Yaklaşık 400 kişilik nüfusu olan Madrid, özellikle yaz aylarında ziyarete gelenlerle epey kalabalıklaşıyor. Yol boyunca rengarenk evlerdeki sanat galerileri, dükkanlar ve kafelerin olduğu Madrid Turkuaz Yolu üzerinde hem soluklanmak hem de atıştırmak için en uygun yer.

Bu yazıdaki bazı kısımlar Ekim 2016 tarihli Bone Magazine’de yayınlanan New Mexico yazımdan alınmıştır.

Madrid fotoğraflarını satın almak isterseniz ArtandtheStreetShop sayfamıza bakabilirsiniz.

Albuqeurque ile ilgili yazımda New Mexico’daki şehirlerin hispanik kültürün etkisinde kaldığını ve hepsinin merkezinde plaza adı verilen meydanlar olduğundan bahsetmiştim. Santa Fe’nin merkezinde de benzer bir plaza bulunuyor.  Ortasında yemyeşil bir park olan plazanın dört tarafı ise altlarında restoranlar ve dükkanlar olan binalarla çevrili.

Santa Fe’de görülmesi gereken ve daha önce Avrupa’da görmüş olabileceklerinize benzemeyen katedral ve şapeller var. Bunlardan bir tanesi plazanın hemen arkasında küçük bir meydandaki St. Francis Katedrali. İlk kilise 1610 yılında yapılmış. Bu kerpiç kilisenin yerine  yirmi yıl sonra daha büyük bir tane yapılmış. Bu kilise de Pueblo Kızılderililerinin 1680’deki isyanı sırasında İspanyol etkilerini silmek üzere yerle bir edilmiş. St Francis Katedrali’nin bizim gördüğümüz hali ise  1887 yılında tamamlanmış. Katedralin önünden gece de geçmenizi tavsiye ederim. Gece aydınlatmaları gerçekten çok güzel.  Mısır’daki piramitlerin nasıl yapıldığı nasıl hala gizemini koruyorsa Loretto Şapeli’nin hiçbir dayanak olmaksızın 360 derece dönen spiral şeklindeki ahşap merdiveninin nasıl yapıldığı da henüz çözülememiş. Bir şehir efsanesine göre şapel tamamlandığında koro balkonuna bir çıkış olmadığı fark edilmiş ve acilen marangozlar çağrılmış. Şapelin rahibeleri de marangozların azizi St. Joseph’e bir çözüm bulması için dokuz gün boyunca dua etmişler. Dokuzuncu günde yanında bir eşek ve alet çantasıyla bir adam belirmiş ve merdiveni yapmış. Bir daha kimsenin görmediği bu adamın Aziz St. Joseph’in ta kendisi olduğuna inanılmış. Santa Fe’de Amerika’nın en eski kilisesi olan San Miguel Şapeli‘ni de görebilirsiniz. Şapelin içindeki ahşap mihrap New Mexico’daki en eski mihraplardan biri.

St Francis Katedrali

Loretto Şapeli

Buraya kadar sözünü ettiğim tarihi yerlerin yanı sıra Santa Fe, çölün ortasında modern bir mimariye sahip Santa Fe Operası‘na da ev sahipliği yapıyor. Bir yandan nefes kesici gün batımını izlerken bir yandan da nefis bir opera dinlemek isterseniz biletlerinizi öneceden ayırın.

Madem şehrin modern yönlerinden konuşmaya başladık, Meow Wolf’tan bahsetmemek olmaz. Eski bir bowling salonundan sanat kompleksine dönüştürülen Meow Wolf’ta, non-linear storytelling  olarak tanımlanan ve belli bir sırayı takip etmeyip, hikayeyi izleyicinin keşfine bırakan House of Eternal Return’ü de seyahat planlarınıza ekleyin.

Santa Fe’nin en eski ve hala en popüler restoranı 1905’ten beri açık olan The Plaza Cafe Downtown. Burrito, enchiladas, taco gibi New Mexico klasiklerinin yanı sıra makarna, burger ve salata çeşitleri de bulabilirsiniz.  Güzel bir tatlı veya sandviç yemek için ise The Tea House’un bahçesinde oturabilirsiniz (821 Canyon Road). Hem tarihi plazaya hem de  galerilerin yer aldığı Canyon Road’a en yakın otellerden biri Inn on the Alameda konaklamak için hem güzel hem de fiyat olarak uygun bir yer.

New Mexico Üniversitesi’nin de bulunduğu yeni şehrin Nob Hill mahallesinde cadde boyunca restoranlar, kafe ve sinemalar yer alıyor. Bir klasik olan 66 Diner (1405 Central Ave NE) dışında yeni şehirde çok da ilginizi çekecek birşey yok. O yüzden dikkatinizi eski şehre vermenizi tavsiye ederim.

New Mexico’daki diğer şehirlerde de olduğu gibi Albequerque’de eski şehrin merkezinde İspanyol sömürgelerindekine  benzer kerpiç evlerle çevrili bir meydan bulunuyor. Bu meydanlara Plaza deniyor. İspanyollar 1500’lü yıllarda New Mexico’ya geldiklerinde, yanlarında kendi dini inançlarını da getirmişler ve yöre halkına bu dini kabul etmeleri için baskı uygulamışlar. İspanyollar tarafından Albuquerque’de inşa edilen ilk yapılardan biri olan şapel yıkıldıktan sonra yerine Plaza’nın kuzeyinde kalan şehrin en eski (1793 yılında yapılmış) binası olan San Felipe de Neri Kilisesi yapılmış.

San Felipe de Neri Kilisesi

Kerpiç evlerin arasından sokaklarda gezerken Hispanik kültürün ağır bastığını her yerde karşınıza çıkacak rengarenk detaylar, akşam üstü meydandaki parkta Meksika müziği yapan sanatçılar ve tabi ki burrito, tacos ve nachoslu mutfağından fark etmemeniz mümkün değil.

Eski şehri gezdikten sonra Back Street Grill’in (1919 Old Town Rd NW) terasında yerel bira veya şarabınızla güzel bir akşam yemeği yiyebilirsiniz. Guakamolenin nasıl hazırlandığını görmek istiyorsanız backstreet nachos with guacomole ısmarlayın.

Eski şehirde konaklamak için en uygun yer Hotel Albuquerque at Old Town. Eski şehre yürüme mesafesinde olduğu için rahatlıkla eski şehri gezebilirsiniz. Kahvaltıda gelenlere ise inanamayacaksınız. Süprizi bozmamak için söylemiyorum. Bu arada otel odanızdan sabahın erken saatlerinde Kapadokya’dakine benzer balonların havalanmasını izleyebilirsiniz. Aklınızda olsun 1-9 Ekim tarihleri arasında dünyada en çok fotoğraflanan etkinliklerden biri olan Balon Fiesta var.

Patio Market içinde yer alan dükkanları gezin. Velvet Coffee House’da (206 1/2 San Felipe NW, Suite 8) soğuk çay veya kahve için. Tişört meraklıları için özellikle de gezdiği gördüğü şehirlere ait tişört almayı sevenler için eski şehirdeki Guerrilla Graphix (223 Sierra Drive SE) dükkanı görülmeye değer.

Tinkertown binlerce ağaç oyması minyatür figürlerin, kasabaların ve antika jetonlu oyunların olduğu bir müze. Yaratıcısı Ross Ward ağaç oyması minyatürler yapmaya lise yıllarında başlamış. Sergilenen minyatür figür, kasaba, karnavalların oyması ve koleksiyonun toplanması kırk yıldan fazla zaman almış. Koleksiyonda antika tek kişilik bando, Otto ve falcı Esmerelda oyunları, on metre antika ahşap yelkenli sizleri bekliyor.

[separator type=”thin”]

Tinkertown
Turquoise Trail NM Highway 536 üzerinde. Albuquerque’den 20 dakika uzaklıkta.
Nisan – Eylül arası her gün açık. Kış ayları kapalı.

İlk kalıcı sergisi ‘The House of Eternal Return’, 135 sanatçı tarafından kurulmuş bilim kurgu ve fantazi hikayesi/oyunu. Burada amaç, viktorya dönemine ait olan bir evin sahiplerinin birden nasıl ortadan kaybolduğunu ve bu evin nasıl farklı boyutlara geçmeyi sağlayan bir kapı olduğunu çözmek. Bildiğimiz müzelerden farklı olarak burada her şeye dokunmakta, her yere girmekte ve her düğmeye basmakta serbestsiniz. Evin içindeki ipuçlarını takip ederek oyuna başlıyorsunuz. Her kapı farklı bir dünyaya ve oyuna açılıyor. Biz burdan girersem nereye çıkarım düşüncesiyle ipuçlarını takip etmeyi unuttuk. Yolunuz Santa Fe’ye düşerse Meow Wolf’a uğramayı unutmayın. Bilet almak için burayı tıklayabilirsiniz.

[separator type=”thin”]

Meow Wolf
1352 Rufina Cir, Santa Fe, NM 87507

Pazar – Perşembe 10:00 – 20:00
Salı günleri kapalı
Cuma ve Cumartesi 10:00 – 22:00

Bizim gezdiğimiz mağarayı Origin at Rancho de San Juan ‘da rezervasyon yaparak gezebilirsiniz. Ayrıca Ra Paulette’i ve mağaralarını anlatan CaveDigger belgeselini izleyebilirsiniz. (Fotoğraflar CaveDigger belgeselinden alınmıştır.)

Taos Pueblo’nun güneybatı mimarisinden etkilendiği söyleniyor. Dışarıdan bir ila beş katlı apartmanlar gibi gözüken yapılar aslında ayrı ayrı evlerden oluşuyor. Ortak duvarları olmasına rağmen evlerin birbiri arasında herhangi bir geçiş yok. Her evin kendi kapısı var. Yukarıdaki evlere dışarıya konulan merdivenler ile çıkılıyor. Bu şekilde tehlike anında merdivenleri yukarıya çekerek düşmanlarının veya yabancıların evlere girmesini engelliyorlarmış. Pueblo tamamen kerpiçten yapılmış ve dış duvarları hala düzenli olarak çamurla sıvanıyor. Elektrik ve su bağlantısı olmayan Pueblo’da yaşayan yaklaşık yüzelli kişi var.  Bazı aileler ise eski duvarların dışında kalan daha modern evlerde yaşıyorlar. Kutsal günlerde veya özel kutlamalar içinse eski evlerini kullanıyorlar. Bu aileleri de içine katarsak Taos Pueblo topraklarında bindokuzyüzü aşkın kişi yaşıyor.

Taos Pueblo dağlarının tepelerinde bulunan ve kutsal sayılan Mavi Göl’den kaynaklanan Red Willow Deresi veya Rio Pueblo de Taos puebloda yaşayanların içecek su kaynağı. 1900’lü yıllarda alınan bir kararla Mavi Göl, Carson Milli Ormanı’nın bir parçası olarak kabul edilmiş. Bu kararla beraber kutsal sayılan bu bölgeye Taos Pueblo halkının dışında yabancılar da girmeye başlamış Hükümetle altmışdört yıllık hukuki bir mücadele sonucu 1970 yılının sonunda ABD Başkanı Richard Nixon’ın imzası ile yürürlüğe giren yasa sayesinde Mavi Göl gerçek sahiplerine geri dönmüş. Bu yasayla ilgili olarak “ABD Başkanı olarak bundan daha doğru bir hareket veya bundan daha fazla gurur duymamı sağlayacak bir şey düşünemiyorum” diyen Nixon’un Taos Pueblo halkının gözünde ayrı bir yeri var.

Taos Pueblo’da göreceğiniz kilise kalıntıları 1619 yılında yapılmış olan St Jerome Kilisesi’ne ait. 1680 yılındaki Peublo İsyanı sırasında İspanyol hakimiyetini topraklarından çıkarmak için kiliseyi yıkmışlar. Sözü edilen isyan New Mexico’daki bütün puebloları kapsamış ve ABD tarihinde ilk kez bir kabile topraklarına yerleşen kalabalık bir yabancı topluluğunu topraklarından çıkarmayı başarmış. 1692 yılında İspanyolların tekrar toprakları ele geçirmesi ile kilise tekrar inşa edilmiş. 1847’de Meksika ile ABD arasındaki savaş sırasında Amerikan ordusu Taos Valisinin öldürülmesinde kızılderilililerin de parmağı olduğuna inanarak misilleme olarak Toas Pueblo’ya saldırmış. Bu saldırılar sırasında insanların sığınak olarak kullandığı kilise içindeki insanlarla birlikte yerle bir olmuş.

1850 yılında yapılan St Jerome Kilisesi ise Taos Pueblo’nun hemen girişinde yer alıyor.

Taos Pueblo’da hala yaşayan kızılderililer olduğu için girilmesi yasak olan kısımlar var. Bazı evler ise hediyelik eşya dükkanı olarak kullanılıyor. Bu dükkanlarda kızılderililerle karşılaşabilirsiniz. Onun dışında turistlerin bol olduğu saatlerde muhtemelen evlerin çıkmadıkları için çok fazla kızılderiliyle karşılaşmayabilirsiniz.

Taos Kızılderilileri sözlü olarak jenerasyondan jenerasyona geçen Tiwa dilini konuşuyorlar.[separator type=”thin”]

Pazartesi – Cumartesi 8:00-4:30

Pazar – 8:30-4:30

Giriş: 16 USD

Öğrenci:14 USD

10 yaş altı çocuklar için ücretsiz.

Las Cruces’e günün batımıyla birlikte vardık. En popüler gözüken restoranında artık yavaş yavaş alışmaya başladığımız nachos -tacos familyasından bir yemekle karnımızı doyurduktan sonra otelimizin yolunu tuttuk. Otel resepsiyonunda görevli kadın üçüncü sınıf Amerikan gerilim filmlerindeki oyuncuları aratmayacak bir şahsiyetti. Önce bize geçen sene White Sands’de   staj yaptığından ve çok güzel bir yer olduğundan bahsetti. Sonra monolog bir gerilim filmi havasına girmeye başladı. Çok dikkatli olmamız gerektiğini, sıcaklığın orada on derece daha yüksek olduğunu ve çok tehlikeli olduğunu söyledikten sonra gayet ciddi ama donuk bir yüz ifadesiyle geçen sene bir ailenin çok zor anlar yaşadığını söyleyip finali de aileden anne ve babanın öldüğü bilgisiyle yaptı. Tedirgin tedirgin odamıza dönüp en sonunda kendimizi kadının kafadan biraz çatlak olduğuna karar vererek rahatlattık.

Şaka bir yana, White Sands’e giderken gerçekten dikkat edilmesi gereken birkaç nokta var.

Birincisi yanınızda bol su götürmek. Adam başı iki küçük pet şişeyle giderim yeter demeyin, yetmiyor. Size tavsiyem marketlerde satılan üç litrelik plastik damacanalardan alıp arabaya koymak. Küçük su şişelerinize doldurur doldurur içersiniz. Bu arada birçok noktada kullanabileceğiniz tuvaletler var, o yüzden bu kadar çok su içersem sonum ne olur diye endişelenmenize de gerek yok.

İkincisi mutlaka ama mutlaka şapka takmak. Eğer çok beyaz tenli ve sıcağa toleransınız azsa yanınıza bir şemsiye dahi alabilirsiniz. Şemsiyenizi koyu renk seçmeyin yeter.

Üçüncüsü de güneş gözlüğü takmak. Açık renkli camlı havalı güneş gözlüklerinizin çok faydası olmayabilir. Mümkünse siyah camlı ve gözünüzü iyice örten bir gözlük alın. Kumun rengi sarı veya pis beyaz değil, gerçekten bembeyaz. O yüzden sadece parlak güneş değil, parlak beyaz da sizi rahatsız edecek. Ben genelde başımı kaldırmadan önüme bakarak yürüyebildim. Gözlüğü bir anlığına bile çıkarmak mümkün olmadığı için kumların ne kadar beyaz olduğunu da çektiğim fotoğraflardan gördüm.

Sabahın erken saatleri veya akşam gün batımı en ideal zamanlar. Kum tepelerinden kaymak için ziyaretçi merkezindeki dükkandan küçük kızaklar kiralayabilir veya satın alabilirsiniz. Bu arada umduğumuzun aksine kum sıcak değildi. Ayakkabılarınızı çıkarıp ayaklarınızı kumun içine sokarsanız gitgide nemlendiğini de fark edebilirsiniz.

Bizim maceramızı bir kenara bırakıp, White Sands ile ilgili ne zaman nasıl oluşmuş gibi merak edebileceğiniz diğer konulara dönersek; yaklaşık ikiyüzelli milyon yıl önce New Mexico’nun bulunduğu bölge Permiyen Denizi ile kaplıymış. Deniz seviyesinin alçalması ve yükselmesi sonucunda deniz yatağında alçı taşı ve diğer mineraller kalmış. Daha sonra yeryüzündeki tektonik hareketler sonucu günümüzde Beyaz Kumları çevreleyen dağlar oluşurken alçı taşı yüklü olan deniz yatakları dağ seviyesine kadar çıkmış.

Buzul Çağı’nda (24.000-12.000 yıl öncesi) iklim daha ıslak olmaya başlamış. Yağmur ve eriyen karlarla dağlardan sürüklenen alçı taşları Otero Gölü’ne akmış.  Buzul Çağı sona erince Otero Gölü buharlaşmaya başlamış ve kurumuş bir göl yatağı haline gelmiş. Geriye de alçı taşının kristal hali olan selenit kalmış.

İklimin gitgide daha sıcak ve kuru bir hal almaya başlaması ve rüzgarın etkisiyle bu alan zamanla Chihuahuan Çölü’ne dönüşmüş ve Otero Gölü tamamen kurumuş. Onun yerine Lucero Gölü ve kurumuş çöl gölü (Alkali Flat) almış. Alkali Flat’in yüzeyinin altında selenit kristalleri oluşmaya başlamış. Artan rüzgar ve kuru hava, kil ve alüvyonları Tularosa Havzası’ndan süpürmeya başlamış ve gömülü kristaller ortaya çıkmaya başlamış. Rüzgarla parçalanan kristaller çölün üzerine savrulmuş ve savrulan kumlar meşhur beyaz kum tepelerini oluşturmuş.

Lucero Gölü zaman zaman kuruyan ve dönemsel olarak su ile dolan bir göl. Yağmur ve eriyen kar dönem dönem Lucero Gölü’nü alçı taşı yüklü su le dolduruyor. Alçı taşı ile yüklü olan su güneşin ısısıyla birlikte buharlaştığında, Lucero Gölü’nün üstünde selenit oluşuyor. Rüzgar ve su bu kristalleri daha küçük parçacıklara ayırıyor ve bunun sonucunda beyaz kumu oluşturan beyaz tanecikler oluşmuş oluyor.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Pearl Harbor’ın bombalanmasının ardından Amerikan ordusu tarafından Beyaz Kumların kuzeyinde White Sands Füze Bölgesi (White Sands Missile Range) kurulmuş ve ordu havzayı bilimsel araştırmalar için kullanmaya başlamış.  Günümüzde de hala füze denemeleri burada yapıldığı için White Sands gün içerisinde kapanabiliyor. Gittiğinizde parkın açık olduğundan emin olmak için bir gün öncesinden arayıp teyit etmenizde fayda var. Füze Bölgesi’nde sergilenen misil parkını da ayrıca gezebilirsiniz. Onu da arkası yarın olarak başka bir yazıda okuyabilirsiniz.

Son bir uyarı, White Sands Meksika sınırına çok yakın olduğu için sınırı geçmeyecek olsanız da yolda sınır güvenlik kapılarından geçmeniz gerekebilir. Canınızın sıkılmaması için yanınıza pasaportunuzu almayı unutmayın.

[separator type=”thin”]

White Sands

19955 Hwy 70 W
Alamogordo, NM 88310

https://www.nps.gov/whsa/index.htm